├çocuklu─čumda kalan “war├¬ Mexel├╗ s├«ya”..

├çocuklu─čumda kalan “war├¬ Mexel├╗ s├«ya”..
-Ne g├╝zeldir o orijinal yer adlar─▒, ne g├╝zeldir o saf a┼čklar-

Kendinizi zorlay─▒n zaza K├╝rtler’i ve bu yaz─▒y─▒ okuyun. Di─čer K├╝rtler de bundan ├žok ┼čey ├ž─▒karabilirler.. ├ť┼čenmeden okuyun bu masal─▒ms─▒ hikayeyi..

K├╝rdistan’─▒n Kuzeyi’ne mecburi s├╝rg├╝nden sonra gelip yerle┼čti─čimiz Pul K├Ây├╝’n├╝n Kum├« (Puw├¬┼čit, Bin├« Pul├«, Viya┼č da deniyordu) Wisarware’si (Bahar yaylas─▒) Murat Irma─č─▒ k─▒y─▒s─▒nda uzanan bir cennet k├Â┼česi gibiydi. O s─▒ralar T├╝rk Devleti daha hen├╝z K├╝rdistan’da orman katliam─▒n─▒ ilerletmedi─či i├žin g├Âzle g├Âr├╝l├╝r bir erozyon yoktu. Odunla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ormanlar─▒m─▒z─▒ ta┼č─▒yacak demiryollar─▒ da daha hen├╝z yeni a├ž─▒lmaktayd─▒. Dar├¬y├¬n├« son durakt─▒. Katliam─▒ tamamlamak i├žin Mu┼č’a ve hatta Van’a kadar uzatmalar─▒ gerekiyordu yolu.

Onun i├žin bilhassa yaz aylar─▒nda kristal gibi berrak akard─▒ Murat. K─▒y─▒dan bakt─▒─č─▒n─▒zda dipteki bal─▒klar─▒n yem aray─▒┼člar─▒n─▒, yavru bal─▒klar─▒n oyna┼čmas─▒n─▒, dipteki yosunlarla bitkilerin nazl─▒ nazl─▒ titre┼čmesini seyretmeye doyulmuyordu. T├╝rk Devleti’nin d├╝zenledi─či insanl─▒k d├╝┼čman─▒ orman katliam─▒ndan sonra bunlar─▒n hepsi kayboldu. ┼×imdilerde Murat Irma─č─▒, ya─čmur ormanlar─▒ yok edildi─činden debi kaybetti.. ├çamur rengine b├╝r├╝nmesi de cabas─▒. Mevsimlerin dengesizli─či tabiattaki uyumun yok olmas─▒ ile u├ž vermi┼č, eski halk takvimi kay─▒plara kar─▒┼čm─▒┼čt─▒.

Ben Po┼čit’teki ilk y─▒llar─▒mda y├╝zme bilmedi─čimden suda serinlemek i├žin Guwel├¬ Bin├« Pem├«’yi tercih ederdim. Kirdone’nin (K├╝rtl├╝k yerinin) kapal─▒ bir toplum oldu─ču zamanlar k├Âyl├╝ler pamu─ču kendileri ├╝reterek, fistandan tutun, i├ž ├žama┼č─▒ra kadar her ┼čeylerini pamuk ve y├╝nden ├╝retirlerdi. Vadimizin dokuma merkezi Zoxpa K├Ây├╝ bundan dolay─▒ epey ziyaret├ži toplard─▒. Yine de her k├Âyde pamuk ipli─či elde etmek i├žin Duwelav denilen yerli mal─▒ bir ara├ž bulunur, bu ara├ž vas─▒tas─▒ ile ├╝retilen pamuk ipli─činden, fistan veya i├ž ├žama┼č─▒r─▒ ├╝retmek i├žin baz─▒ kuma┼člar dokunurdu. Fistanlar─▒ renklendirmek i├žin bitkilerden elde edilen k├Âk ve yaprak boyalar─▒ kullan─▒larak bir albeni olu┼čturuluyor kad─▒nlar─▒n zevkine sunulurdu (surl├¬y, sipyel├¬y, siyal├¬y vs). ─░┼čte bu Guwel├¬ Bin├« Pem├« b├Âylesi bir pamuk tarlas─▒n─▒n (Yeg├¬ Pem├«) alt taraf─▒nda yer ald─▒─č─▒ i├žin ad─▒ kendili─činden b├Âyle olu┼čmu┼čtu.

Beni sabahlar─▒ k├╝├ž├╝k hayvan s├╝r├╝m├╝ze ├žobanl─▒k yapt─▒rmak i├žin uyand─▒r─▒rken b├╝y├╝k naz─▒m─▒ ve isteksizli─čimi de k─▒rmak zorundayd─▒ anam. Bunun i├žin r├╝┼čvet olarak hep sabah kayma─č─▒n─▒ ben al─▒r, hayvanlar─▒ ├Ân├╝me katarak otlaklara y├Ânelirdim. ├ľzellikle ke├žilerin maz─▒ ve palamut a─čac─▒ yapraklar─▒ndan istifade etmeleri, koyun ve s─▒─č─▒rlar─▒n ise otlar─▒n da bol say─▒labilece─či kuytu ormanl─▒k b├Âlgeleri tercih ederdim sabahlar─▒.─░ki z─▒t cins zevke sahip ke├žiler ile s─▒─č─▒rlar─▒ bir arada doyurmak gerekiyordu. Eh ormanl─▒k alanlar bu i┼č i├žin paha bi├žilmez yerlerdi.

Hayvanlarla ileti┼čim, ├žobanl─▒kta ├žok ├Ânemlidir. Ben de bundan dolay─▒ ├Âzel bir “dil” geli┼čtirmi┼čtim. Sesimi al├žalt─▒p y├╝kselerek meram─▒m─▒ anlatmak zaman i├žinde olduk├ža kolayla┼čm─▒┼čt─▒. S├╝r├╝de, arkada┼č bildi─čim b├╝t├╝n hayvanlara adlar─▒ ile hitap ederdim. Zaten konu┼čacak, arkada┼čl─▒k yapacak ba┼čka kim vard─▒ ki? Bilhasa ke├žiler; Qir├¬, Bel├¬, guwe┼čar, kemer, hil├¬ vs gibi adlar─▒n─▒ ├žok iyi tan─▒r, hitap edildi─činde bakar emir beklerlerdi.. Darya er├¬ her├¬ diye ba─č─▒rd─▒m m─▒ ke├ži yasak bir y├Âne gitti─čini anlar, derhal d├Ânerlerdi.

├ľnce Yeg├¬ Ey┼čik’ten Y├¬n├« Altun’a y├Ânelir oradan Xeyd├¬ Axon’a ┼č├Âyle bir u─črar ve der├¬ gew’i a┼čarak kar┼č─▒daki Yeg├¬ Ey┼čik’a, Merga C├«y├¬r├«n’den ilerleyerek Kil├« Merron’u Bat─▒ taraf─▒ndan a┼čard─▒m. Olduk├ža serin ve yerden adeta f─▒┼čk─▒ran p─▒nar─▒ ile Y├¬n├« Altun’─▒n suyunu i├žer, oradan da─ča vururdum hayvanlar─▒. Bu su bizim ve P├«rika Pap’─▒n evlerini besleyen, sebzelerimize can veren yegane kaynakt─▒. Merga C├«y├¬r├«n’den, Kil├« Merron’u a┼čt─▒k m─▒ Merga M├«yon├«n’e var─▒r, oradan da Dar├« ├çalikon’a y├Ânelmemiz ile sabah fasl─▒n─▒ bitirirdik. Hayvanlar sa─č─▒ld─▒ktan, ben de ├Â─čle yeme─či niyetine yo─čurdu ka┼č─▒klad─▒ktan sonra De┼čt’e y├Ânelir, hayvanlar─▒n neredeyse 40 dereceyi bulan s─▒cakl─▒ktan korunmas─▒ i├žin oradaki siy├¬nzyer ve guncyer a─ča├žlar─▒n─▒n g├Âlgelerinde ├Â─člen yat─▒s─▒na b─▒rak─▒rd─▒m. Kendim de k├╝├ž├╝k kar─▒nca ve ├žekirge gibi hayvanlar─▒n hayatlar─▒n─▒ inceler, zaman zaman onlara i┼čkenceler yapard─▒m. ┼×imdi bu hat─▒ralarla o g├╝nlerde y├╝r├╝tt├╝─č├╝m hayvan zulmunun alt─▒nda eziliyorum.

Hayvanlar─▒ bu kez Yerr Guwemme’lerinin kar┼č─▒s─▒nda, Murat’─▒n yan─▒ ba┼č─▒ndaki kumsalda buz gibi f─▒┼čk─▒ran p─▒nara g├Ât├╝r├╝r, tertemiz ve sa─čl─▒kl─▒ sudan i├žirir, kar┼č─▒daki tepelere y├Ânlendirirdim. Bin├« Puw├¬┼č├«ton’daki merge g├Ât├╝r├╝r, oradan biraz a┼ča─č─▒da, Pullular’a ait olan ├žay─▒r kal─▒nt─▒s─▒na g├Ât├╝r├╝rd├╝m. Hayvanlar─▒n en sevdikleri yerlerden biri de Merg├¬ H├╝sni Far idi. Ak┼čam─▒n yakla┼čt─▒─č─▒ saatlerde Qil├« Duweq’e vururdum hayvanlar─▒. Sonra ak┼čam─▒n son bir su i├žimi i├žin Y├¬n├« Altun’a y├Ânelirdik. Art─▒k g├╝n bitiyordu.. G├╝n├╝n son ─▒┼č─▒klar─▒ kaybolmadan eve var─▒p hayvanlar─▒n sa─č─▒lmas─▒ gerekiyordu.

Yaz aylar─▒n─▒n ba┼č─▒nda en b├╝y├╝k heyecan─▒m─▒, yaylaya ├ž─▒kaca─č─▒m─▒z g├╝n ya┼čard─▒m. Sabah saatlerinin alacakaranl─▒─č─▒nda uyan─▒r, yolda bizi peri┼čan edebilecek g├╝ne┼čten korunmak i├žin g├╝n do─čumuna kadar m├╝mk├╝n oldu─ču kadar y├╝kseklere ├ž─▒kmak gerekirdi. Mexel├╗ S├«ya’ya varmak i├žin tam bin metre t─▒rmanmam─▒z gerekiyordu. Ben, her zaman oldu─ču gibi, hayvanlarla yol al─▒rd─▒m, ki bu ├žok b├╝y├╝k g├╝├žl├╝kleri beraberinde getirirdi. Bilhassa iki-├╝├ž ayl─▒k o─člak ve buza─č─▒lar bazan yorulur ve hareketsiz kal─▒rlard─▒. Yayla i├žin malzeme ta┼č─▒d─▒klar─▒ndan hi├ž bir at, kat─▒r ve e┼ček de bulunmad─▒─č─▒na i┼č bana kalacakt─▒. Bunun i├žin Pul’dan itibaren yava┼člamak benim de ├žikar─▒mayd─▒.

Lew├¬ Say P├«l’den itibaren hafif bir d├╝z yol ile Guwe├¬ Duzr├«gon’u (S├╝l├╝kler g├Âl├╝) ge├žipQilawer’e vard─▒k m─▒, Yen├« Tuw├«yeron’un suyunserin suyunu hayvanlarla birlikte i├žtik. Qeym├¬ X├«├ž├«’yi lewe X├«├ž’e vard─▒ktan sonra Pul’un o co┼čklu veren serin yollar─▒n─▒ t─▒rmand─▒k. Y├¬n├« Saron’dan suyumuzu i├žtik ve K├¬ Husn├«’yi ge├žerek da─člara vurduk. Bundan sonraki hedef War├¬ Zuwexpa idi. Hayvanlar─▒ kuwem’lerin alt taraflar─▒n hem otlamalar─▒, hem de dinlenmeleri i├žin bir s├╝re durdurdum. Pul’a giden suyun kayna─č─▒ndan yava┼č yava┼č i├žtim. Yar─▒m saat kadar dinlenmek hayvanlara da iyi gelmi┼čti. Biraz otlamak, buz gibi so─čuk kaynak suyunu midelerde depolamak da cabas─▒..

Pul’un tapulu mal─▒ olan War├¬ Zuwexpa’y─▒ ├Â─člen ├╝zeri ge├žip Weka Derg’e (uzun ... ‘T├╝rk├že kar┼č─▒─č─▒n─▒ bulamad─▒m’) dald─▒k. Olduk├žu uzundu bu eski su yolu. Hayvanlarla birlikte Bu dolamba├žl─▒ vadimsi yolu katettikten sonra art─▒k t─▒rmanman─▒n biti┼čine az kalm─▒┼čt─▒. En ├╝st d├╝zl├╝kte olan oldu ve buza─č─▒ oldu─ču yerde ├ž├Âkt├╝.. Art─▒k bir ad─▒m daha atacak takat─▒ kalmam─▒┼čt─▒. O ya┼č─▒mda (takriben dokuzdu) s─▒rtlad─▒m bu k├╝├ž├╝k yorgun yavruyu. Oradan Peleng’in bulundu─ču yere kadar ta┼č─▒d─▒m. Son noktaya vard─▒─č─▒mda art─▒k ikindi vaktiydi ve benim i├žin efsanevi de─čeri olan Mexelo Siya’da idim. A─ča├žs─▒z, fakat binbir ├že┼čit bitkinin yayd─▒─č─▒ bir koku ziyafetinin tam da ortas─▒nda idik. Da─č Pune’si, Helerg, elbik, k─▒kor, suwesin’dan yay─▒lan kokular─▒n yarat─▒─▒─č─▒ koku c├╝mb├╝┼č├╝ne ad─▒n─▒ hala ├Â─črenemedi─čim bir├žok bitki katk─▒da bulunuyordu. Mexelo Siya! ┼×├¬x ┼×er├«f’in kar─▒┼č kar─▒┼č dola┼čt─▒─č─▒ topraklard─▒. Bat─▒ Cephe Komutan─▒’n─▒n her g├╝n d├╝rb├╝n├╝ ile d├╝┼čman─▒ kollad─▒─č─▒ K├╝├ž├╝k kayal─▒k bir heykel gibiydi ve Kuwem’imizden b├╝t├╝n hatlar─▒ ile g├Âr├╝n├╝yordu.

Kuwem’ler kaba hatlar─▒ ile bitmi┼č, s─▒ra kilkor’lamaya gelmi┼čti. ─░┼č yine ba┼ča kalm─▒┼čt─▒. Kilkor’u toplamaya sicimim ile defalarca gidiyor, d├Ân├╝┼čte ya sadece kilkor, ya da yak─▒t olarak kulland─▒─č─▒n─▒z kilkor’un kurumu┼č, ├ž├╝r├╝k odunumsu xezuz’lerini de toplay─▒p getiriyordum. Ak┼čama kadar her ┼čey tamamd─▒.

Erken yat─▒ld─▒.. Ertesi g├╝n sa─č─▒labildi─či kadar s├╝tten yap─▒lan yo─čurt me┼čk’te ayranla┼čt─▒r─▒ld─▒, ya─č─▒ al─▒nd─▒.. Ben daha sonraki g├╝nler baz─▒ arkada┼člarla etraf─▒ ke┼čfe ba┼člad─▒m. ─░lk dura─č─▒m ┼×├¬x ┼×er├«f’in D├╝┼čman askerlerini kollad─▒─č─▒ k├╝├ž├╝k kayal─▒k oldu. Elinde d├╝rb├╝n├╝, Lay├¬ ├çol├«g’├«n (├ç┼člig suyunun) akt─▒─č─▒ Dol’u (vadiyi) ve mexter y├Ân├╝n├╝ kollad─▒─č─▒ k├╝├ž├╝k kayal─▒kta, tam oturdu─ču yere kuruldum. Her yer buradan ├žok iyi kontrol edilebiliyordu. Lay├¬ ├çol├«g’in akt─▒─č─▒ vadinin tam sa─č─▒nda ihbar edilip yakaland─▒─č─▒ ma─čara vard─▒. ┼×├¬x ┼×erif geceleri burada yat─▒yordu. ─░hanet ve cehaletin g├Âz├╝ k├Âr olsun!

Daha sonra Kerr├¬ Qertal’in tepesine ├ž─▒kt─▒m ve alttaki Meton Pelengi’ni (Metanl─▒ yaylac─▒lar─▒) seyre koyuldum. S─▒ra Guwel├¬ gerrinduwel’deydi. Buz gibi sular─▒ asl─▒nda Lay├¬ Xeylon├« veya Lay├¬ Zuvy├¬r’i besleyen kayna─č─▒n veya yeralt─▒ su deposunun d─▒┼ča vuran ufak bir b├Âl├╝m├╝yd├╝. Bu g├Âl├╝n G├╝ney’inde ┼×├¬x ┼×erif’in ibadet etti─či tek ki┼čilik bir mescit vard─▒, ki halk aras─▒nda buna “comiy├¬ ┼×├«yex ┼×erif” deniliyordu. G├Âl├╝n kuzeyindeki bir y├╝kseltiyi a┼čt─▒─č─▒n─▒zda kar┼č─▒n─▒za bu kez b├╝t├╝n ihti┼čam─▒ ile Mexelo Suwar yayla yeri ├ž─▒kar. G├╝neyde ise hemen alt tarafta Xeylon’lular─▒n yaylalar─▒ndan biri olan Berxone, onun do─čusunda Xeydmem yaylas─▒; Y├¬n├« R├¬m├« uzan─▒r. Daha do─čudaki M├¬rg ├çeq├¬r d├Ârt peleng’in (Mexelo S├«ya, Meton, Yen├« R├¬m ve Berxone’nin) hayvanlar─▒n─▒n otlad─▒─č─▒ bir ├žay─▒r olarak uzan─▒r. Burada da bir zamanlar pelengler vard─▒..

13 ya┼č─▒ma vard─▒─č─▒mda War├¬ Heyd├¬r’i bir sabah erken saatlerde seyrettim. Uzaktand─▒. Me┼čk sallama bitti bitecek, i┼čte ├Âyle bir saatteydi. Peleng’in, ya┼člar─▒ 11-12 aras─▒nda de─či┼čen k─▒zlar─▒, ya da zerec’leri son haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ yapm─▒┼č, Xeylon’da, tarlada ├žal─▒┼čan ailenin erkeklerine ayran, biraz ├ž├Âkelik, yo─čurt vs gibi yiyecekleri ta┼č─▒nabilecek bir ┼čekilde ba─člam─▒┼č, yola koyulmak ├╝zere topla┼č─▒yorlard─▒. Ben pelengi ├žok iyi g├Âren bir ta┼ča s─▒rt─▒m─▒ dayam─▒┼č, duygular─▒, ac─▒lar─▒ ve sevin├žleri ile pelenge ne┼če katan bu k├╝├ž├╝k zerecleri binbir duygu ile seyrediyordum. O s─▒rada dudaklar─▒mdan Kirdone’nin en duygu y├╝kl├╝ lawik’i “zerec” d├Âk├╝lmeye ba┼člad─▒. ├çok derin duygular─▒n k─▒sa na─čmelerle dile getirildi─či umutsuz bir a┼čk seli gibiydi Zerec.

─░┼čte bu idi benim ├žocuklu─čumun d├╝nyas─▒.. 1925 Direni┼či’nin ayak izlerini takip ederek, ac─▒lar─▒, u─črad─▒klar─▒ i┼čkenceleri, yak─▒lan k├Âyleri, a├žl─▒─ča mahkum edili┼čleri ile bir y├Âre halk─▒n─▒ anlamaya ├žal─▒┼čti─čim g├╝nlerdi onlar. Ama yine de inad─▒na a┼čk vard─▒. Vatana duyulan sevda, ya┼čama; u─črunda ├Âl├╝necek kadar duyulan sevda ve bir sevgiliye, ├╝rkek bir zerec’e duyulan sevda ile yorulmu┼č hayatlar ne g├╝zeldi.. Evet, sevgilisini ta┼čtan ta┼ča seken, ├╝rkek bir zerec’e, bir mari’ye benzeten o me├žhul a┼č─▒k kimdi bilmiyorum.. Vatan─▒n topraklar─▒na ba─čl─▒ bir a┼č─▒─č─▒n duygular─▒n─▒ kesik, ama yerine oturan na─čmelerle bizlere ileten o lawik yap─▒c─▒lar─▒ art─▒k ├ž─▒km─▒yor.


Di heb’, di tew├«r zerec vacy├¬n Kirdoned’. Yo: Zerec├¬ Xeylon├« Siwon. Di: Zerec├¬ Xeylon’ Nav├¬r├ž.. Niyozon ├žin├¬raw, ez Zerec├¬ X├¬ylon’ nav├¬r ra h├«nya zaf heskeno.. mi ├žimid ina yo lawik niya, yo tewir├« nimaj├╗.. Qalon├« lawik k├«yi yo heta v├¬rd├«zik, eya mus├«q├«yag lewonra yena war ├╗ ┼čina cuwar, eya t├¬na e┼čkena zerr├¬ keson (insonon) bihelno. Eya soda (sewda), sod├¬y x├╗werton kirdon├«ya.. Z├¬rra yena..

De boniyen ci, ey qalig (vat├¬yig) lawik├¬ zerecra v├«r mid may ├žiney:

“├Őla zerec perrena ciyord├╗ yena,

├Őla berkwar perrena ciyordu yena,

├Őla zerr├¬ mi helnena

Vono vono zerecirî

Vono vono berkuwarir├«..”

├Ätyad, zerr├¬ lac├¬k kota yo k├¬nek. Wirdiz Xeylon├«c. H├¬t yer├¬ sero. K├¬n├¬ peleng’ War├¬ Heyd├¬r koti piye h├¬ dow ra yen vare. Lacek miyon├« Qeflid’ wa┼čtiy├¬ xwi vinon ├╗ ey na─čmey c├╗war├«n yi fekra vicy├¬n ├╗ b├¬n yo laser. ├çi Tewir zerre lac├¬k helyena, o q├¬de zerre kenekizik helnon..

Bacê in qêde veng fînon kûwêyon xeylonî..

“War├¬ Heyd├¬r b├¬rz├«yar├« warono

Ho pa pelêng Xeyloncono

Perron refî zerecono

Vono vono zerecirî

Vono vono berkuwarir├«”

2009-07-20

A Sirac Kekuyon